Veel zinnen die ik onder ogen krijg gaan nergens naartoe. Of ze gaan juist alle kanten uit. Ik verdwaal vaak in die zinnen. Want als je iets bedenkt terwijl je het opschrijft maken je hersenen allerlei interessante zijwegen aan, bedenken achteraf nog een briljante toevoeging en vergeten halverwege waar het je ook al weer om begonnen was. Niks mis mee. Dat is het creatieve proces.
Leestijd 8 minuten
Samenvatting
In de flow van het schrijven kun je zinnen fabriceren die je lezers verwarren of zelfs van het pad afbrengen. Lees je tekst na een marinade terug en herken de voorbeelden uit dit artikel. Met name tangconstructies maken het moeilijker om een tekst te volgen. Ik geef tips om je tekst te verbeteren. Speel bijvoorbeeld met de woordvolgorde of deel de zin op.
Verdwalen in jouw vakgebied
Als je het dan kort erop terugleest valt je het niet eens op, want je herinnert je nog je eigen beredenering. Het was weer bijzonder slim bedacht. En mocht je al verdwalen, dan vind je gemakkelijk de weg terug, omdat je het gebied kent. Het is immers jouw vakgebied. Je snapt té goed hoe je het bedoeld hebt.
Je doelgroep is per definitie minder thuis in jouw vakgebied. Zelfs vakgenoten weten minder van jouw specifieke kennis, anders had het geen zin om ze er over te informeren. Ze zijn al helemaal niet thuis in jouw hoofd met al die oplichtende lantaarns van genialiteit.
Gesproken tekst kun je corrigeren
Bij een mondelinge boodschap heeft je doelgroep geen moeite met slingerende of doodlopende zinnen, want die heeft daarbij vaak ook nog beeld en in elk geval intonatie. Je kunt in antwoord op een vraag, een “huh?!” of zelfs maar een opgetrokken wenkbrauw van je gesprekspartner nog terugkomen op wat je eerder zei. Ook in een opgenomen boodschap zonder aanwezig publiek kun je je verhaal nog op het rechte pad houden.
Schrijven moet zorgvuldiger dan spreken
Schriftelijk wordt het lastiger. Schrijven vindt plaats zonder directe feedback, schrijven gaat langzamer dan denken en de meeste mensen gebruiken iets formelere taal als ze schrijven. Bovendien komt geschreven tekst definitiever over dan gesproken tekst. Het staat er ‘zwart op wit’. Aan de andere kant van de lijn moet de ontvanger iets meer moeite doen om te lezen dan om te luisteren, maar heeft die wel de gelegenheid nog eens terug te lezen.
Dat alles bij elkaar maakt dat je een geschreven tekst zorgvuldiger moet formuleren dan een gesproken boodschap. Als je je boodschap goed wilt overbrengen, moet je verdwaalzinnen dus vermijden.
Wat is een verdwaalzin?
Verdwaalzinnen zijn zinnen waarin de lezer verdwaalt. Ze zijn te lang, ze hebben te veel zijwegen en ze lopen grammaticaal niet goed.. Dat ondermijnt de begrijpelijkheid ervan.
AI heeft er moeite mee, zowel met de herkenning als met de correctie. Dus je zult het toch weer aan mensen moeten overlaten.
Een speciale verdwaalzin is de tangconstructie: de lezer moet een zinsdeel uit het begin als het ware vasthouden, om het pas later te kunnen afronden.
Voorbeelden
Gisteren gehaald
“We hebben gisteren, ondanks de regen die op onze hoofden neerkwam en de verkeersdrukte, toch de vergadering gehaald.”
Lezers moeten tijdens het hele schuingedrukte zinsdeel onthouden dat het begon met ‘keuzes’ die aansluiten op de praktijk. Gelukkig laat het Nederlands toe dat je een andere volgorde hanteert. Als je de zin begint met “Ondanks de regen…” is er geen tang meer. Deze truc kun je heel vaak toepassen: verplaats het deel dat de lezer moet onthouden naar het begin of het einde van de zin.
Aangesloten keuzes
“Het team coördineert de communicatie en zorgt dat de keuzes over het aantal medewerkers per locatie, de openingstijden en accenten in het aanbod aansluiten op de praktijk.”
Het eenvoudigst hier is om het hele cursieve deel uit de zin te takelen en in een tweede zin te plaatsen. Die tweede zin begint dan met “Denk aan keuzes over het aantal…”
Ingezet
“We zetten professionals uit de flexibele schil met relevante ervaring in.”
Een werkwoord dat uit elkaar getrokken wordt is helemaal lastig. In bovenstaande zin kun je ‘in’ naar voren halen: “We zetten professionals in uit de flexibele schil met relevante ervaring.” Het blijft goed opletten voor de lezers, dus misschien kun je ‘met relevante ervaring’ nog apart zetten in een zin.
Vaak zijn die deelbare werkwoorden te vervangen door een eenvoudiger werkwoord dat niet deelbaar is. In dit geval denk ik aan ‘bieden’: “We bieden professionals…”
“We brengen ruime ervaring in” wordt dan “We hebben ruime ervaring”. Korter en helderder. Wat wil je nog meer?
Kaasspeciaalzaak
“Op onze diverse verkooplocaties, zowel binnen (de kaasspeciaalzaak aan de Langestraat) als buiten (de kinderboerderijwinkel) de stadskern, kunnen medewerkers vaak tijdelijk aan de slag om ervaring op te doen.”
Twee vliegen in één klap hier: ik zeg wel vaker dat ik niet van haakjes () in de tekst houd. Ofwel je lezers lezen eroverheen, ofwel ze lezen het als onderdeel van de zin. In het eerste geval zou je ze net zo goed kunnen weglaten en in het tweede geval creëer je een tang. Dit zijn twee extra tangen binnen een tangconstructie. Niet te doen.
Ook deze zin kun je snel vereenvoudigen door met de volgorde te spelen. Begin met “Medewerkers kunnen ervaring opdoen door tijdelijk aan de slag te gaan op onze diverse verkooplocaties.”
In een tweede zin kun je dan de voorbeelden geven: “Een verkooplocatie binnen de stadskern is bijvoorbeeld de kaasspeciaalzaak aan de Langestraat en een verkooplocatie buiten de stadskern is bijvoorbeeld de kinderboerderijwinkel.”
Ja, daardoor wordt de tekst langer. Maar wel begrijpelijker. De lengte van de zinnen is vaak niet het echte probleem, dat zit meer in de volgorde.
De weg compleet kwijt
“De teams onderling delen dagelijks kennis en met digitale ondersteuning, zoals beeldbellen, app of telefonisch contact, reageren ze flexibel op vragen van de klanten en zorgen we voor een optimale inzet van de kennis van de organisatie.”
Deze zin is zonder meer te lang. Het schuingedrukte deel zit in een tang en de aaneenschakeling van zinnen maakt het er niet duidelijker op. Een van de redenen om langere zinnen te maken is dat je de logica van de zin kunt versterken. Zie hieronder ‘bovendien’ en ‘daarmee’. Die woorden kun je ook in kortere zinnen gebruiken, al ga je dan wat vrijer om met de grammatica. En dat mag van mij.
Off topic: als je een opsomming gebruikt, zet dan alle woorden in dezelfde vorm, zoals werkwoorden of juist zelfstandig naamwoorden. Hieronder: beeldbellen, appen en telefoneren.
Verbeterde zin:
“Dagelijks delen de teams kennis met elkaar. Ze reageren bovendien flexibel op vragen van klanten met beeldbellen, appen en telefoneren. Daarmee maken we optimaal gebruik van de kennis in organisatie.”
Het plan
“Het in november door de feestcommissie gepresenteerde plan is enthousiast ontvangen door de inwoners.”
Hier vormen het lidwoord ‘het’ en het zelfstandig naamwoord ‘plan’ een tang. Maak er gewoon twee zinnen van en maak de zinnen meteen actief, als je toch bezig bent. De twee zinnen zijn kort genoeg om met een ‘en’ bij elkaar te houden.
“De feestcommissie heeft het plan in november gepresenteerd en de inwoners hebben het enthousiast ontvangen.”
Zo licht als mogelijk
In de zorg is er de bijna vaste uitdrukking “zorg die zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig is.” Zonder iets aan de betekenis af te doen verbeter je de leesbaarheid door ‘is’ naar voren te schuiven: “zorg die zo licht als mogelijk is en zo zwaar als nodig.”
Grammaticale brei
Ten slotte noem ik de zinnen die een warboel zijn geworden. Er ontbreekt een onderwerp of gezegde, het werkwoord past niet bij het onderwerp of je snapt helemaal niet meer waar het over gaat. Geen probleem en vooral geen oordeel, dat gebeurt nu eenmaal wanneer je lekker in de flow zit. Iedereen, letterlijk iedereen denkt sneller dan die schrijft.
Als Nederlands je moedertaal is herken je ze wel. Als Nederlands niet je moedertaal is, is het des te belangrijker. Als Nederlands niet de moedertaal van mensen uit je doelgroep is, is het zo mogelijk nog belangrijker.
Leg belangrijke teksten daarom altijd in de marinade. De marinade duurt langer naarmate de tekst langer is. En je weet: een langere marinade laat de smaak altijd beter doordringen.
Lees ze daarna hardop terug. Ga ergens anders zitten, laat ze voorlezen door een app, zet ze in een ander lettertype, print ze uit, vergroot de letters of nog beter: laat ze lezen door iemand uit je doelgroep. Onderstreep de zinnen die niet lekker lopen en herschrijf die.
Ken de regels en overtreed ze
Tangconstructies zijn niet fout en niet alle tangconstructies zijn erg. Lange, ingewikkelde zinnen zijn niet verboden of zo. Soms heb je ze nodig. Soms kun je niet anders. Soms zijn ze authentieker en is dat gewoon het belangrijkste van je tekst. Als je weet hoe je tekst helderder kan, wil dat nog niet zeggen dat je tekst per se helderder moet.
En het allerbelangrijkste: een eerste versie schrijf je het best gewoon achter elkaar op, zonder spellingscorrector en zonder die verschrikkelijke redacteur op je schouder. Als jij ergens AI in kunt verslaan is het die briljante originele gedachten van jou, die je ongefilterd op schrift stelt. Verbeteren kan altijd nog.
Wil je jou tekst laten verbeteren zonder dat je authenticiteit eruit verdwijnt?
